دوشنبه, ۱۴ دی ۱۳۹۴ ۱۳:۴۰ ۸۱۸
طبقه بندی: دبیرخانه
چچ
ریشه های محلات شهری امروز و بازنگری مفهوم محله در شهرهای ایران

ریشه های محلات شهری امروز و بازنگری مفهوم محله در شهرهای ایران

چنانچه افزایش جمعیت شهرها در کنار سایر عوامل خود به خود از ارتباط رودرروی شهروندان کاسته است، محلات شهر هویت خود را از دست داده و باعث بیگانگی افراد نسبت به هم شده است. در شرایط فعلی بهم خوردن تعادل ارگانیکی بین نظام اجتماعی و ساختار کالبدی شهر و عدم تطابق این دو معضلاتی را به بار آورده است و اگر در گذشته واحدهای شهری از نوع محله،امکان تعلق و بستگی و یا شرایط پیوند فرد با محیط زندگی را فراهم می کرده است،در دوران اخیر توسعه شهری با دهها متغیر آشکار و پنهان جمعیتی،اجتماعی،فنی و ادرای دیگر در جهت تضعیف و یا انهدام این رابطه ها عمل می کند.لذا توجه بیشتر به محله گرایی و به عبارتی شهر گرایی خرد امروزه بیش از پیش ضروری می نماید.دراین راستا بازیابی ریشه های محلات و ارائه الگوهایی برای تقویت هویت محله ای و مشارکت مردم در سطوح پایین برنامه ریزی می تواند در بهبود وضعیت شهرها موثر واقع شود. از جمله این الگوها ایجاد تیمهای ورزشی محله ای،گروههای موسیقی محله ای و برگذاری مسابقات در زمینه های مختلف در سطح محله اشاره کرد.

تاریخ: ۱۳۹۱/۰۸/۲۲

خلاصه:
امروزه افزایش جمعیت شهرها و تنوع شهرها از تمام لحاظ شهروندان را متاثر کرده و بیشتر مواقع به ضرر ایشان تمام شده است. چنانچه افزایش جمعیت شهرها در کنار سایر عوامل خود به خود از ارتباط رودرروی شهروندان کاسته است، محلات شهر هویت خود را از دست داده و باعث بیگانگی افراد نسبت به هم شده است. در شرایط فعلی بهم خوردن تعادل ارگانیکی بین نظام اجتماعی و ساختار کالبدی شهر و عدم تطابق این دو معضلاتی را به بار آورده است و اگر در گذشته واحدهای شهری از نوع محله،امکان تعلق و بستگی و یا شرایط پیوند فرد با محیط زندگی را فراهم می کرده است،در دوران اخیر توسعه شهری با دهها متغیر آشکار و پنهان جمعیتی،اجتماعی،فنی و ادرای دیگر در جهت تضعیف و یا انهدام این رابطه ها عمل می کند.لذا توجه بیشتر به محله گرایی و به عبارتی شهر گرایی خرد امروزه بیش از پیش ضروری می نماید.دراین راستا بازیابی ریشه های محلات و ارائه الگوهایی برای تقویت هویت محله ای و مشارکت مردم در سطوح پایین برنامه ریزی می تواند در بهبود وضعیت شهرها موثر واقع شود. از جمله این الگوها ایجاد تیمهای ورزشی محله ای،گروههای موسیقی محله ای و برگذاری مسابقات در زمینه های مختلف در سطح محله اشاره کرد.

مقدمه:
نسلهای بسیاری پیش از ما درگیر طراحی ،ساخت ونقد محله های شهری بوده اند.در دورانی ایجاد محله های شهری کانون توجه طراحی و برنامه ریزی شهری بود اما بتدریج نگرش کم رنگ تر شد. انتقادات سنگینی علیه اهداف و ادعاهای اجتماعی آن (که شامل ایجاداجتماع منسجم محلی می شد)،صورت گرفت. به رغم این انتقادات تلاش برای ایجاد اجتماع منسجم محلی از مناظر سیاسی و اجتماعی در باره محله گرفته تا ارئه انواع پیشنهادات برای طراحی محله های پایدار دو باره آغاز شده است.این روند که می توان آن را (شهر گرایی خرد) نامید به دنبال طراحی وایجاد محله ها و مجتمعهای زیستی کوچک مقیاس به دنبال خلق دوباره شهر کوچک بوده است.به نظر می رسد فضای عمومی نقش اصلی را در درون نمای فکری طرفداران شهرگرایی خرد ایفا می کند همان طور که در گذشته،مجتمعهای زیستی کوچک و محله های شهر آن نقش را داشته است.همزمان ایجاد بخشی با هویت از بافت شهری تحت نام (محله) تلاشی برای استمرار بخشیدن به فضای خصوصی صمیمی ورای خانه است.(مدنی پور،1387،163)مفهوم محله در برنامه ریزی و طراحی شهری از آن روی جایگاهی ویژه می یابد که با القای هویت آن می توان حس تعلق به مکان و به نوعی حس جا و هویت شهروندان را تقویت نمود.(آنا سبحانی ،1385). در شرایط کنونی در شهرهای ما مشارکت شهروندان کمتر دیده می شود واز طرف دیگر محلات شهر دچار بی هویتی شده است و مردم محلات دیگر احساس تعلق خاطر قویی و مسئولیت پذیری برای امور محله را ندارند. درا ین مقاله به بررسی ریشه ی محلات امروزی و تعاریف(ظوابط و معیارهای کمی و کیفی) و دیدگاههای مختلف در مورد برنامه ریزی متکی بر محله و خود محله می پردازیم.

طرح مسئله:
ابتدایی ترین تجمعات انسانی در نتیجه ضرورت دفاع در برابر حیوانات و تامین معیشت و بر اساس ویژگی های قومی و قبیله ای بوده است و با افزایش جمعیت انسانی ویژگی های قومی و قبیله ای باعث شکل گیری گروههای بزرگ انسانی شده است .ریشه محلات شهری امروزی را باید در این نخستین تجمعات جستجو کرد. بدینصورت که این جوامع در نتیجه رشد تمدن و فرهنگ کوچ نشینی اولیه و در نتیجه ضرورتهای اقتصادی و اجتماعی و بر اساس ویژگیهای قومی یکجا نشین شدند و اولین روستاها شکل گرفتند.اما بتدریج و با گذشت زمان یکنواختی قومی و قبیله ای بهم خورده است .در این راستا سه عامل: 1- جنگها 2- مهاجرت و3- تقسیم کار در شکلگیری محلات شهری و چگونگی آنها دخالت داشته است ، بدین نحو که با وقوع جنگهای چندین ساله و ماندگاری نیروهای نظامی در شهرها و یا ماندگاری دائمی این نیروها در شهرها ترکیب بومی محلات بهم خورده و محلات از یکنواختی صرف قومی و قبیله ای خارج شدند.عامل مهاجرت افراد وسکونت آنها در شهرهای جدید در شکل گیری محلات بی تاثیر نبوده واین عامل امروزه نیز از مهمترین دلایل تغییر ترکیب محلات است. ودر نهایت عامل تقسیم کار از عوامل اصلی شکل گیری محلات شهر در دوره های قدیم بوده است. در اثر این عامل افرادی که در زمینه های خاصی تخصص پیدا کرده و امکان زندگی مستقل ،خارج از قبیله و طایفه برای آنها فراهم می شد که امکان شکلگیری محلات شغلی را بوجود می آوردند.

نخستین نطفه تقسیمات کالبدی شهر بر اساس ویژگیهای اقتصادی-اجتماعی در دوره هخامنشیان شکل گرفت،اما جدایی مطق طبقات اجتماعی بر اساس ویژگی های اقتصادی- اجتماعی در دوره ساسانیان بوقوع پیوست که در ساختار کالبدی شهر منعکس شد.در این شهرها برج و باروهای داخل هر شهر بر اساس ویژگیهای اقتصادی – اجتماعی ساخته شدند و عامل جدایی محلات حاکم نشین و طبقات وابسته به حکومت و عامه مردم از همدیگر شدند.محلات بصورت کاستهای طبقاتی شکل گرفت که در امکان تحرک وصعود اجتماعی وجود نداشت . در آغازدوره اسلامی محلات شهر بیشتر بر اساس ویژگیهای قومی و قبیله ای شکل گرفتند و اعراب در ابتدای ورود خود به شهرهای ایران محله ای در خارج از شهر ساخته ودر آن مستقر شدند، اما در دوره های بعدی با گسترش شهر بطرف ربض و با نفوط اعراب به داخل شهرها محلات شهری اعراب و ایرانیان در کنار هم شکل گرفتند. در دوره سلجوقیان هر محله شهر متعلق به قوم و قبیله ای خاص بوده و خود دارای برج وباروی مخصوص بودند که امکان ورود افراد به هر محله به آسانی امکان پذیر نبود.(دیدگاههای نو در جغرافیای شهری : شکویی،حسین . ازشارتاشهر: محسن حبیبی )

"بدین ترتیب محلات شهر صرفنظر از جمعیت و وسعت دارای هویتی مشخص و مستقل بودند که اهمیت آن از وسعت و جمعیت بیشتر بود.(مجله آبادی). شالوده سازماندهی کالبدی- اجتماعی در شهرهای قدیم بر نظام محله بندی و سلسله مراتب آن (بازار ،مرکز شهر،کوی و محله و...)استوار بود.که هم به روابط اجتماعی و اقتصادی و هم روابط ارتباطی واداری و خدماتی شهر سازمان داده است.. بنابر این در شهرهای قدیم چگونگی استفاده از زمین و نحوه توزیع و تقسیم کاربریهای مختلف تابعی از نطام محله بندی و سلسله مراتب کارکردی آن بوده است.(مهندسین مشاور پارس زیستا 1382 ص 70). تاقبل از تحولات اخیر در سه چهار دهه قبل محلات شهر دارای هویت مستقل و مشخص بودند و وابستگی عمیق محله ای وجود داشت ومحله به مثابه خانه خانواده ها بوده و مرز محلات محترم شمرده می شد.اما طرح محله های جدید امروزی ریشه در فرهنگ برنامه ریزی شهری غرب دارد.(اشرف السادات باقری، مقایسه محله های شهری در گذشته و امروز،چکیده مقالات همایش توسعه محله ای،تهران 1383)).

در شرایط فعلی بهم خوردن تعادل ارگانیکی بین نظام اجتماعی و ساختار کالبدی شهر و عدم تطابق این دو معضلاتی را به بار آورده است و اگر در گذشته واحدهای شهری از نوع محله،امکان تعلق و بستگی و یا شرایط پیوند فرد با محیط زندگی را فراهم می کرده است،در دوران اخیر توسعه شهری با دهها متغیر آشکار و پنهان جمعیتی،اجتماعی،فنی و ادرای دیگر در جهت تضعیف و یا انهدام این رابطه ها عمل می کند.به طوری که در کنار فقر و محرومیت در نواحی فقیر نشین،زمینه های فرسایش عاطفی روانی افراد از یک سو وکاهش تعلقات مکانی از سوی دیگر،هر روز تشدید می گرددو طرحهای بزرگ توسعه شهری در حلقه ای از معضلات به گونه ای سرگردان جریان می یابند.(موسوی ،یعقوب،1385)به این ترتیب از هم پاشی و کمرنگ شدن محلات باعث کاهش روحیه هم محله ای بودن و کاهش مشارکت شهروندان و افراد محله در توسعه محلات و ایجاد زندگی بهتر شده ونیز عامل ضعف دینی و فرهنگی و توجه بیشتر به جنبه های مادی زندگی در کاهش روحیه مشارکت تاثیر بسیار زیادی داشته است. این عامل در کنار ورود اتومبیل به شهرها باعث شکلگیری روحیه فردگرایی و ضعف روحیه جمعی شده است. به این ترتیب شهروندان کمتر در امور شهر بعنوان مکان زندگی جمعی توجه دارند.بطور کلی در شهرهای عمده ما به جای مسائل اجتماعی،به مسائل اقتصادی توجه گردیده است.چنین موردی،تاثیر خود را حتی بر شرایط بافت سنتی بر جای گذارده است.زندگی جمع گرا در اغلب شهرهای ما در حال تبدیل به زندگی فردگرا است.(شیعه،اسماعیل،1382) توجه به بعد اجتماعی محله و قلمروهای اجتماعی و غیر کالبدی از موضوعاتی است که کمتر مورد توجه شهر سازان قرار گرفته است.کنش متقابل در جامعه مدنی به این معنا است که قلمرو گروههای گوناگون اجتماعی در کنشهای روزمره رعایت گرددو حقوق شهروندی افراد تامین گردد واین موضوعی است که به نظر می رسد در زمینه برنامه ریزی شهری در ایران کمتر به آن توجه شده است.علت آن هم عدم شناخت کامل شهرسازان از محیط شهری مورد نیاز انسان می باشد. واحدهای اجتماعی از جمله محله هر یک تبلور مجوعه ای از روابط انسانها می باشد.(باصری عنایت الله ،1378).

تعریف و مفهوم محله:
محله در قانون تقسیمات کشوری،مجموعه ساختمانهای خدماتی و مسکونی،تعریف شده است که ساکنان آن از لحاظ بافت اجتماعی خود را اهل آن محله می دانند.هر محله از مجموعه بلوکهای ساختمانی تشکیل می شود که توسط شبکه ارتباطی از هم جدا می شوند و حدود محله ها تابع تقسیمات شهرداری است.(خاکساری،علی،1385).
محله مجموعه ای از واحدهای مسکونی و کاربریهای مربوط به آن است. محله همچون یک واحد فیزیکی با هویت مشخص اجتماعی ، الگوهای مشارکت،استفاده برابر از امکانات و موسسات عمومی بعنوان ابزار کار برنامه ریزان شهری است.(اشرف السادات باقری،مقایسه محله های شهری در گذشته و امروز،چکیده مقالات همایش توسعه محله ای،تهران 1383)
براساس ملاکهای کمی هر محله با دارا بودن دو تا سه واحد همسایگی و در سطح چهارم سلسله مراتب کالبدی(واحد مسکونی،کوچه یا گروه مسکونی،کوی یا واحد همسایگی ،محله ،برزن ، ناحیه و منطقه )بعنوان اصلی ترین واحد این تقسیمات شامل 1250-700 خانوار ،جمعیت 7-9هزار نفر،همچنین شعاع دسترسی 375-300متر (5-4 دقیقه) ومساحت تقریبی 75-50 هکتار است. که متناسب با تراکم جمعیت مساحت آن نیز متغیر خواهد بود؛چنانچه هیلدر براند فری در کتاب طراحی شهری مساحت 120-110 هکتار با تراکم متوسط 60 نفر و جمعیت 700نفر و فاصله 600 متر بین لبه محله و منطقه مرکزی و هسته حمل ونقل را پدیرفته شده می داند. (کاربری اراضی شهری :کرامت الله زیاری و طراحی شهری :هیلدر براند فری )
در شهرهای کهن گذر عنصر شاخص محله بود و مهمترین معیار در شناسایی محله بود که در آن خدمات محله ارائه شده و مرکز زندگی عمومی محله بشمار رفته و در نتیجه گذر محله ،مرز محله و قلب محله بود که محل عرضه خدمات و فضای عمومی محله بوده است.(مجله آبادی ص 17) اما امروزه عنصر شاخص آموزشی محله مدرسه ابتدایی و عنصر شاخص فرهنگی و هویتی محله مسجد است.(کرامت الله زیاری :کاربری اراضی شهری )

در گذشته نه چندان دور جدایی گزینی محلات شهر براساس ملاکهایی از جمله:1-سهولت اداره شهرها 2- جدا کردن گروههای مختلف دینی و قومی 3- تقسیم بندی شهرها براساس ملاکهای سیاسی و نظامی 4- جدایی شغلی و طبقاتی 5- جدایی گزینی در اثر عوامل طبیعی(رودحانه ،کوه ،تپه و...) بوده (پاپلی یزدی :فصلنامه تحقیقات جغرافیایی) اما امروزه آنچه ضرورت تعریف و بازتعریف محلات شهر و مشخص کردن مرز محلات شهری را باعث می شود مباحث مدیریت شهری و مشارکت شهروندان در روند توسعه شهر و ارائه زندگی بهتر همراه با مردم محلات شهری است.
"محله یک سلسله مراتب کاملا نظارتی و مشارکتی است که فاقد مدیریت حقوقی می باشد،برای ایجاد عملکرد مطلوب برای محله نسبت به سایر سلسله مراتب شهری با هدف ایجاد واحد شهری موثر که واجد امنیت ،سلامت و زیبایی و عدالت اجتماعی باشد نیازمند ساخت مدون محله ای و تاکید برجنبه های مشارکت گرایی وشناخت هویت محله ای در راستای این واحد شهری می باشیم.برای تحقق در امر مشارکت مردمی در یک جامعه باید هویت محله ای را تقویت و پایدار ساخت.محله به عنوان یکی از زیر ساختهای ساختار کالبدی شهر دارای اهمیت می باشد ،ادامه حیات شهری دلیل بر اهمیت محله در تکامل روانی- اجتماعی شهرنشینان می باشد. محله تبلور کالبدی اجتماع و مرزهای آن تبلور حریمها و قلمروها می باشد ،پس یکی از ویژگی های محیط شهری قابل زیست وجود اجتماع مشارکتی در جامعه شهری می باشد،اجتماع شهری باعث می گردد کنش متقابل اجتماعی و جامعه مدنی شکل گیرد و واحد مکانی که این کنشها عمدتا در آن شکل می گیرد محله می باشد . بنابر این احیای مراکز هویت محله ای از نیازهای اجتماعی یک شهر است ،برای جذب مردم به فضای اجتماعی محله باید شاخصهای امنیتی ،دسترسی پیاده ،نظارت وانجام مراسم جمعی و آیینی در فضای شهر وجود داشته باشد."(مشارکت مردمی و هویت محله ای :ذبیح الله چهار راهی وناصر شریفی). محله گرایی این مهم را اثبات می کند که هر مرکز فرهنگی به نوعی مدیروضعیت فرهنگی اطرا ف محله خود است.محله گرایی دارای دو مولفه انس با محله و تعامل با نهاهای اجتماعی است. انس با محله به معنی اعتماد سازی ورود به زندگی و روابط اجتماعی یک محله است ،تعامل با نهادهای اجتماعی به معنای مشارکت مالی ویا به دوش کشیدن وظایف سایر نهادها نیست ، هر نهاد کارکرد اجتماعی و فرهنگی و هنری خود را دارد و تعامل نهادهای محلی به معنی بهره گیری از ظرفیتها و منابع مشترک برای مدیریت فرهنگی یک محله است.(فصلنامه شهر داریها ،شماره 89،محمد کارکنان نصرآبادی).

در شرایط فعلی ضرورت توجه به شهر گرایی خرد و توجه به محله به عنوان اصلی ترین سازمان اجتماعی محلی شهری در ایران چند برابر شده است و لذا توجه به محلات و ارائه راهکارهایی برای تقویت هویت محله ای ،اشاعه الگوهای اجتماع محور و تاکید بر مشارکت مردم که بهترین راه آن شهرگرایی خرد و محله گرایی است می تواند در بهبود و ضعیت فعلی شهرهای ما کمک بسزایی بکند.ارائه الگوهایی مانند رسانه محلی و آگاهی دادن به مردم از طریق این رسانه ها که باید توسط خود مردم اداره شود و نیز ایجاد تیمهای ورزشی محله ای ،گروههای موسیقی محله ای و برگزاری جشنهای محله ای و در نهایت ایجاد رقابت مسالمت آمیز بین محلات و بازتاب آن به مردم از طریق رده بندی محلات از لحاظ مختلف مانند پاکیزگی محله،میزان مشارکت مردم،نظم وترتیب محلات و... میتواند تاثیر بسزایی در بهبود کارکرد مدیریت شهری داشته باشد.

 منابع و مآخذ:

1. از شار تا شهر: حبیبی ،محسن،1378،دانشگاه تهران
2. از محله گرایی تاجهانی شدن،کارکنان نصرآبادی،محمد،شهرداریها،سال نهم ،شماره 89
3. باز تولید مفهوم محله از گذشته تا امروز(پایان نامه)،سبحانی،آنا،1385
4. باز سازی محله های شهری در چهار چوب برنامه ریزی توسعه اجتماع محلی،موسوی،یعوب،مجله مطالعات اجتماعی ایران،دوره دوم،شماره2،زمستان 1387
5. برنامه ریزی کاربری اراضی شهری : زیاری ،کرامت الله،انتشارات دانشگاه یزد،1381
6. بررسی روشها ومعیارهای تعیین محدوده محلات شهری با تاکید بر جنبه های نظری،باصری ،عنایت الله،پایانامه کارشناسی ارشد،1378)
7. دیدگاه های نو در جغرافیای شهری : شکویی ،حسین،انتشارات سمت،1373
8. طراحی شهری بسوی شکل پایدار تر شهر:هیلدر براند فری،شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری
9. فصلنلمه مدیریت شهری،شماره1379،1)
10. فضاهای عمومی و خصوصی شهر،مدنی پور،علی،دانشگاه نیوکاسل،ترجمه دکتر فرشاد نوریان
11. لزوم تحول در مدیریت شهری در ایران،شیعه، اسماعیل،مجله جغرافیا و توسعه،بهار وتابستان1382)
12. محله های شهری در ایران،خاکساری،علی،پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،تهران،1385)
13. مشارکت محله ای؛رهیافتی برای توانمند سازی اجتماعات خودانگیخته و غیر رسمی،بوچانی،محمد حسین،چکیده مقالات همایش توسعه محله ای،تهران ،1383
14. مدیریت شهری،لطیفی غلامرضا،1387،سازمان شهرداریه ودهیاریهای کشور
15. مقایسه محله های شهری در گذشته و امروز،باقری،اشرف السادات،چکیده مقالات همایش توسعه محله ای،تهران،اسفند1383)
16. مهندسین مشاور پارس زیستا،1382
17. نظریه های شهر وپیرامون :پاپلی یزدی ،محمد حسین، 1382
مقاله ها V1
URL: http://shahrsaz.ir/fa/modules/article/view.article.php/c8/29

نویسنده: طاها ربانی
نوع: