سه شنبه, ۰۷ مهر ۱۳۹۴ ۱۳:۵۵ ۴۹۳
طبقه بندی: دبیرخانه
چچ
مقایسه مفهوم محله در گذشته و حال

مقایسه مفهوم محله در گذشته و حال

در گذشته، مرزهای یک محله شهری را تفاوت‌های قومی، نژادی، طبقاتی، گروهی‌، ... و گاه تقسیم‌بندی‌های طبیعی زمین شهر (مثل وجود یک رودخانه، مسیل و‌...) تعیین می‌کرد، اما در شهرهای کنونی با بزرگ شدن شهرها و در هم ریختن نظام‌های سنتی زیستی و در هم آمیختن گروه‌های مختلف مردم و بسیاری مسائل دیگر، مفهوم سنتی محله از بین رفته و تعابیر جدیدی جای آن را گرفته است.

با اینکه تا چندی پیش، در بیشتر شهرها، محلات اعتبار خاصی داشتند اما در چند دهه‌ گذشته، محلات شهرهای بزرگ به شکل جزیره‌ای در اقیانوس فرهنگ ملی جامعه‌ و خرده‌فرهنگ‌های شهری درآمدند. تغییرات سیاسی، اجتماعی و تکنولوژیکی از اعتبار محله‌ای به عنوان عاملی مهم در زندگی اجتماعی و فردی کاسته است. از طرفی زمانی که اتومبیل وارد خانواده‌های شهری شد و محلات نوساز و جدیدی به روی صاحبان اتومبیل گشوده شد، معیارهای محله‌نشینی که قبلاً بر پایه مذهبی، قبیله‌ای، شغلی و قومی‌‌بود، شکسته شد و اگر در گذشته به طور مثال تعمیرکنندگان ساعت و تفنگ در محله ویژه‌ای مسکن داشتند، امروزه معیارهای شغلی به کلی از محل انتخاب مسکن حذف می‌شود و به جای آن پایگاه اقتصادی و میزان درآمد جایگزین می‌شود.

با بررسی و مقایسه محله در گذشته و حال می‌توان اتفاقات مثبت و منفی مرتبط را شناسایی و اصولی را از آن استخراج کرد که بتواند در طراحی یک محله مسکونی مطلوب و پایدار مورد استفاده قرار گیرد.
اما مقایسه تحولات مفهوم محله می‌تواند از دو منظر تحولات کالبدی و تحولات اجتماعی بررسی شود که در ادامه به هریک اشاره می‌‌شود.

تحولات کالبدی در محلات

در دوران معاصر ویژگی‌های کالبدی محله‌ها دستخوش تغییرات اساسی در مقایسه با گذشته شده است. رشد سریع جمعیت و نیاز به مسکن باعث شد محله‌ها در طول زمان و به صورت تدریجی و فرایندی شکل نگیرند و مفهوم محله ارزش‌های اجتماعی، فراغتی و سکونتی کمرنگی را در خود داشته باشد.
همچنین این نیاز شدید به مسکن، موجب بی‌توجهی به کیفیت‌های محیط انسان و نیازهای فرامادی وی شد که خود به ایجاد محیط‌هایی خشک و بی‌روح، بدون کیفیت‌های زیستی و بی‌توجهی به سازمان کالبدی محلات سنتی انجامید.

وسعت و اندازه محله

در گذشته با وجود آنکه ضابطه و قاعده خاص و معینی در مورد حداقل و حداکثر جمعیت یک مجتمع مسکونی که بتوان آن را محله نامید، وجود نداشته است، اما می‌توان با توجه به منابع و شواهد موجود اظهار کرد که حداقل جمعیتی که در بیشتر موارد موجب می‌شد یک مجتمع را محله نامید، نمی‌توانست خیلی کمتر از 200 تا 300 نفر باشد، اما حداکثر جمعیت یک محله، دارای حد و میزان ثابت و مشخصی نبود، بلکه به وسعت و ویژگی‌های اقتصادی و اجتماعی یک شهر بستگی داشت، چنان که در همان هنگام که حداکثر جمعیت محله‌های بزرگ یک شهر مهم و پر‌جمعیت به ١٠ هزار نفر یا بیشتر می‌رسید، ممکن بود جمعیت محله‌های متوسط یک شهر کوچک یا متوسط، در حدود ۵٠٠ یا ۶٠٠ نفر باشد.

امروز نیز تعداد جمعیت و وسعت مشخص و ثابتی برای محله ارائه نشده است و در هر شهر متناسب با وسعت و شرایط خاص آن، وسعت و جمعیت محله‌ها نیز متفاوت است. با رشد شهرها به صورت عمودی، یک بلوک نیز می‌تواند یک محله باشد.

محدوده و مرز محله‌ها

در گذشته هریک از محله‌های مسکونی دارای محدوده و حد معینی بوده است، اما محدوده آن توسط حصار یا موانع کالبدی مشخص نمی‌شد، بلکه گذرها و کوی‌ها یا خانه‌های معینی، محدوده هر محله را تشکیل می‌دادند و در واقع شاخص اطلاع و آگاهی ساکنان خانه‌ها از میزان تعلقشان به محله، مهم‌‌ترین عامل در تعیین محدوده محله‌ها به شمار می‌رفت.

امروزه با گسترش روز‌افزون سطح ارتباطات و تنوع فعالیت‌ها و قدرت فراوان دسترسی و سرعت ارتباطات، امکان داشتن ارتباط بین نقاط مختلف شهر آسان شده است. اینجاست که مفهوم قلمروی محله از بعد مکان خارج شده و مفهوم نامکان و ناجابه‌جایی به خود گرفته است. شهر برخلاف تقسیمات متمرکز فضایی محله، در کنار تقسیم‌بندی اجتماعی، به مجموعه‌ای از لایه‌های غیر‌متمرکز و شبکه‌های ارتباطی مختلفی از روابط تبدیل شده است که حدود و مرز آن‌ها برای هر شهروند متفاوت است.

در محلات امروزی عرض خیابان‌ها، محدوده محلات و حتی واحدهای همسایگی را مشخص می‌کنند که در نظر مردم مرز و محدوده معینی را تداعی نمی‌کند و تنها در محلات خاص یا قدیمی، ‌مرز محلات به صورت عرفی و ذهنی از سوی ساکنان مشخص است. وجود خیابان‌های عریض در یک محدوده مسکونی، باعث ایجاد گسستگی در بافت و دوری ساکنان از یکدیگر می‌شود و به عبارتی حوزه همبستگی محله‌ها را کوچک‌تر و ساکنان را با هم غریبه‌تر می‌کند.

سیمای محله

سیمای محله زمینه تفاوت و تشخیص هر محله را فراهم آورده و در ایجاد حس تعلق، مالکیت و شناخت قلمرو برای ساکنان خود موثر است.
در گذشته ویژگی‌های حجمی‌ و ارتفاع بیشتر خانه‌ها به‌گونه‌ای بود که کمتر خانه‌ای توسط ارتفاع و حجمش خود را از سایر بناها متمایز می‌کرد.

به همین سبب عناصر مهم شهری مانند قلعه‌های درون شهری، مساجد، مدارس، مزارها و گاه آب‌انبارها به‌خوبی از فاصله‌ای دور آشکار و نمایان بود و از نشانه‌هایی محسوب می‌شد که موجب خوانایی سیمای محله و شهر می‌شد‌.
از خصوصیات بصری موجود در محله‌های امروزی، می‌توان به وجود تنوع بصری و حجمی ‌از نظر ارتفاع، نماسازی، نوع معماری، رنگ و‌... در سطح محلات اشاره کرد. هر چند که از مشکلات بصری موجود نیز می‌توان به ناسازگاری اجزای کالبدی بدنه‌ها و ناخوانایی نسبی آن‌ها اشاره کرد که در اثر همبستگی‌نداشتن از نظر طرح معماری، ارتفاع و مصالح به کار رفته و ناپیوستگی بصری ساختمان‌ها به لحاظ قدمت و عمر بناها به وجود می‌آید. امروزه در میان ساختمان‌های قد‌برافراشته نوع بناهای خاص و شاخص مانند مدرسه و مسجد گم شده‌اند و این امر خوانایی محلات را کاهش داده است.

شبکه‌های ارتباطی در محله‌های شهری

در خصوص شبکه ارتباطی محلات در گذشته باید به این نکته اشاره کرد که عرض راه‌های دسترسی، ارتباطی غیر‌مستقیم با مرتبه و میزان خلوت‌گزینی افراد داشته است. باریک‌ترین معابر یا بن‌بست‌ها منحصرا به وسیله ساکنان منازل واقع در آن‌ها یا ملاقات‌کنندگان آن‌ها استفاده می‌شده است که این امر احساس حریم خصوصی را در ساکنان تقویت می‌کرد.
امروزه با حضور ماشین در سطح معابر، نیازهای مردم در رابطه با عرض خیابان‌ها نیز متفاوت شده، این امر باعث تغییر مقیاس انسانی به ماشینی و نیاز به عرض بیشتر برای راه‌ها شده است.

عملکرد مرکز محله

مرکز محله، تمرکز جامعه‌ای کوچک و منسجم است که تماس‌های اجتماعی بین همسایگان و ایجاد حس شهری و محله‌ای را ترغیب می‌کند. این مراکز محل تجمع آن دسته از فعالیت‌های تجاری و خدماتی است که به طور روزانه یا دست‌کم هفتگی مورد استفاده ساکنان یک محله قرار می‌گیرد، نظیر مدرسه، مهدکودک، فروشگاه‌های موادغذایی، داروخانه، خشک‌شویی، پست، قهوه‌خانه، رستوران یا محل مناسب برای پاتوق اهالی. این مدل شبیه مراکز محلی است که همه جا داخل بافت شهری دیده می‌شود.‌ گرچه از ارزش و اهمیت این مراکز روز به روز کاسته می‌شود، ولی آن‌ها در جوامع سنتی‌تر هنوز هم با کمال قدرت کار می‌کنند. این فکر نه تنها بر اثر ملاحظات سهولت دسترسی بلکه مهم‌تر از آن به دلیل ایده‌آل‌بودن جنبه‌های اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.‌ مدل مراکز محله‌ای با وجود کاسته شدن از اهمیتشان همچنان وجود دارند و امروزه با پدیدار شدن دوباره مفهوم محله، حتی قوت و اعتبار بیشتری پیدا کرده‌اند. این نظریه که کالاها و خدمات روزمره باید نزدیک به خانه باشند، بدون شک نظریه ای  معقول و منطقی است.

محله با عناصر شاخص فرهنگی (مسجد) و آموزشی (دبستان) تعریف می‌شود که عناصر خدماتی محله از جمله تجاری روزانه، هفتگی، درمانی، فضای سبز ( شامل پارک محله‌ای)، تاسیسات و زمین‌های ورزشی است.
امروزه شاهد تفاوت در نوع عملکردها و همچنین مکان عملکردها هستیم. عناصر خدماتی مرکز محله در گذشته بیشتر برای رفع نیازهای روزمره اهالی ایجاد می‌شد و کمتر عملکرد فرامحله‌ای در مرکز محله جای می‌گرفت، اما هم‌اکنون در برخی محلات شاهد عملکردهایی مزاحم مانند تعمیرگاه‌های اتومبیل‌، کارواش‌، کارگاه‌های مبل‌سازی و درب و پنجره‌سازی و‌... هستیم. مکان عملکردها نیز از مرکز محله به لبه‌های محله و خیابان‌های اصلی منتقل شده است.

تحولات اجتماعی در محلات

اغلب در محله‌های شهری کیفیت فیزیکی و پایداری‌، منطبق با رفتارهای اجتماعی است. استفاده از مؤسسات محله مثل مراکز مذهبی، باشگاه و‌... به مردم امکان می‌دهد که خود را در یک محدوده کاملاً مقید احساس کنند و در نتیجه تعلق بیشتری نسبت به محله مسکونی خویش پیدا کنند. در میزان احساس تعلق محله ای، عامل وسعت نقشی اساسی دارد.

هر اندازه سهولت دسترسی به مؤسسات عمومی‌و تجهیزات محله‌ای با پیاده‌روی امکان‌پذیر باشد، احساس تعلق به محله افزایش می‌یابد و در عین حال باعث کاهش آلودگی‌های وسایل حمل ونقل موتوری و افزایش پایداری می‌شود. هر اندازه که دسترسی به نیازهای روزانه و تغییرات شهری با اتومبیل صورت گیرد و فاصله حرکت بیشتر باشد، به همان اندازه نیز احساس هویت و تعلق اجتماعی به شهر و در عین حال پایداری محله کاهش می‌یابد.

از نکات مثبتی که در محله‌های سنتی در گذشته استنباط می‌شود، تفکیک‌نداشتن طبقات اجتماعی مختلف از یکدیگر از سوی عامل اقتصادی بود و همزیستی مسالمت‌آمیز گروه‌های مختلف در کنار یکدیگر است. متاسفانه امروزه این امر به هیچ‌وجه در محله‌های ما دیده نمی‌شود. امروزه معمولا هر محله مختص به طبقه خاص اقتصادی است که این نیز خود از نظر فرهنگی، اختلافات شدیدی را باعث می‌شود.
منبع: فصل سوم از پژوهش«بازتاب تئوری‌های نوین شهرسازی در باز تعریف مرز محله با رویکرد توسعه پایدار»

نوع:
منبع درج : روزنامه شهرآرا