دوشنبه, ۰۴ خرداد ۱۳۹۴ ۰۹:۲۳ ۱۲۲۶
طبقه بندی: اعضا شورا
چچ
محله پایدار؛ راهی برای رسیدن به شهر پایدار

محله پایدار؛ راهی برای رسیدن به شهر پایدار

رشد سریع شهرنشینی در دوران حاضر، بیش از هر زمان دیگر، نه تنها هویت شهری و کارکردهای مورد انتظار از آن را دستخوش تغییر ساخته بلکه زمینه بروز مخاطرات جدی را هم در مناطق شهری فراهم ساخته است.

رشد سریع شهرنشینی در دوران حاضر، بیش از هر زمان دیگر، نه تنها هویت شهری و کارکردهای مورد انتظار از آن را دستخوش تغییر ساخته بلکه زمینه بروز مخاطرات جدی را هم در مناطق شهری فراهم ساخته است. (رفیعیان و تاجدار ،1387،164). هر چند گسترش شهرنشینی معمولا با توسعه اقتصادی و اجتماعی همراه است، اما افزایش سریع جمعیت شهری، فرصت و امکان تامین مسکن و شغل یا خدمات و زیرساخت های مناسب را از متولیان امور شهرها گرفته است (برک پور و اسدی، 1388،31).علاوه بر این، تحولات جدید در عرصه روابط جهانی در زمینه های اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی، که از آن با عنوان جهانی شدن تعبیر می شود، چالش های جدیدی را فرا راه مدیریت شهری نهاده است. عوامل گوناگون وابسته به جهانی شدن موجب تغییرات عمده در مکان و مقیاس قدرت شده اند و دولت ها برای باقی ماندن در قدرت، سیاست کشور را به روشی سازگار با فشارهای ناشی از مسائل بین المللی و بازارهای فراملی مدیریت می کنند (Leys,2001,1).


مساله قابل توجه و مهم در مورد شهرها، موضوع توسعه و پیشرفت در شهرها می باشد. همان طور که سازمان ها در دنیای جدید بر اساس جذب مشتری رقابت می کنند، بالطبع شهرها هم دارای نوعی رقابت هم هستند. مساله حکمروایی خوب شهر، موضوعی است که بر اساس آن شهرها با هم رقابت می کنند. در دنیای امروز که جهان به سمت دهکده جهانی پیش می رود، شهرها بر سر جذب منابع مالی، انسانی، اجتماعی،فرهنگی و... رقابت دارند. این تحولات باعث تغییرات بسیاری در مدیریت شهری شده است که نیازمند افزایش مشارکت مردم در عرصه های مختلف شهر می باشد. این رویکرد باعث ایجاد دیدگاه جدیدی در مدیریت شهری بر اساس الگوی محله محوری شده است که در آن مردم و مشارکت آنها در تصمیم گیری های شهری نفش مهمی را ایفا می کنند.


آنچه در اینجا با تعبیر محله محوری به کار می رود، برگردانی است از عبارت "Community-led" یا "Community-based" که در نوشتارهای پژوهشی مرتبط با این مفهوم وارد شده است. این بدان معناست که در این برگردان، اصطلاح محله معادل دانش واژه "Community" به کار گرفته شده و این موضوعی است که در میان پژوهشگران بر سر آن تفاهم وجود ندارد. "Community" از جمله اصطلاحات علمی پرکاربرد در دانش های گوناگون است و این گستردگی دامنه استفاده، خود موجب تفاوت در برداشت از آن شده است. (نادری، 1389، ص 66)


متفکران درباره ویژگی های رویکرد محله محوری در برنامه ریزی و مدیریت شهری، خصلت هایی از این قبیل را عنوان می کند:


•    شروع و آغاز آن با انتقاد از وضعیت موجود است.
•    مستلزم ترکیب آگاهی و عمل است
•    پیوسته است و در زمان واقعی مرتبط با واقعیات زندگی روزمره اتفاق می افتد.
•    در تصمیم گیری ها اصل عدم تمرکز را رعایت می کند.
•    به دنبال دستیابی به عدالت اجتماعی و پایداری (زیست محیطی) است.
•    تسهیل توسعه انسانی و بهبود کیفیت زندگی را مدنظر دارد. (حاجی پور ، 1385، 41)


رعایت نگاه محله گرایانه، این مهم را ثابت می کند که هر مرکز فرهنگی به نوعی مدیر وضعیت فرهنگی اطراف محله شهری خود است. پذیرفته نیست که در زندگی با همسایگی یک مرکز فرهنگی، ناهنجاری های بارز فرهنگی و اجتماعی، نمود یابد. محله گرایی دارای دو مولفه انس با محله و تعامل با نهادهای محلی است. انس با محله به معای اعتمادسازی، ورود به زندگی و روابط اجتماعی یک محله است. تعامل با نهادهای محلی به معنی مشارکت های مالی یا به دوش کشیدن وظایف سایر نهادها نیست. هر نهاد، کارکرد اجتماعی و فرهنگی و هنری خود را دارد و تعامل نهادهای محلی به معنی بهره گیری از ظرفیت ها و منابع مشترک برای مدیریت فرهنگی یک محله است. تعامل با نهادهای محلی یا نهادهایی که برای محله فعالیت می کنند از مواردی است که حفظ و جهت دهی آن برای توسعه محله، ارتقا تعاملات فرهنگی هنری و ایجاد وحدت، بایستی مورد توجه متولیان باشد.(کارکنان نصرآبادی، 1389، 21)


ازنقطه‌نظر جامعه شناسی محله‌های شهری به مفهوم "واحدهای اجتماعی" حقیقتی هستند که تا حدی به‌صورت اتفاقی و ناخودآگاه به وجود آمده‌اند و باگذشت زمان توانسته‌اند شکل و فرم ثابت و پایداری به خود گرفته و حریمی ویژه و معین برای خود تعریف کنند. محله‌ها به لحاظ پیوستگی و یکپارچگی قادرند نقش مهم و تعیین‌کننده‌ای در حفظ، تداوم و تعالی هویت جامعه ایفا کنند. می‌توان محله را پس از خانواده کوچک‌ترین واحد مدنی به‌حساب آورد. محله از تجمع و به‌هم‌پیوستگی انسان‌ها و معاشرت نزدیک و روابط محکم همسایگی با ایجاد اتحاد غیررسمی، میان گروهی از مردم به وجود می‌آید. ترکیب طبقات مختلف محله‌ها باعث تقویت روابط اجتماعی انسان‌ها و کاهش محدودیت‌های میان مردم شهرهاست. محله همچون یک واحد فیزیکی با هویت کاملاً مشخص اجتماعی، الگوی مشترک زندگی، استفاده برابر از امکانات و مؤسسات عمومی به‌عنوان ابزار کار برنامه‌ریزی شهری شناخته می‌شود. محله‌ی شهری از گذشته در شکل‌دهی و سازمان امور شهری جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند. هر محله با ارائه خدمات روزمره موردنیاز خود و با ایجاد نمادهای محله‌ای و ویژگی‌های خاص موجب می‌شد ساکنان آن نوعی احساس تعلق و هویت داشته باشند. (فروزش، 1389، ص 3)


در قالب نظریه‌ها و تجربیات موجود در مقیاس جهانی، معیارهای بسیاری را می‌توان برای توسعه پایدار در مقیاس شهر و محله مطرح و مورد تجزیه‌وتحلیل قرار داد.

هویت و سرزندگی: وضوح در درک از محله و سهولت در شناخت و برقراری پیوند بین عناصر و اجزا آن با سایر رویدادها و مکان‌ها را می‌توان در زمره هویت محله دانست. معنی در محله با شکل فضایی و کیفیت آن در ارتباط مستقیم است، درحالی‌که وابستگی شدید به فرهنگ نیز دارد. محله خوب و پایدار سکونتگاهی است که سلامت و بهزیستی ساکنین و بقا موجودات زنده در آن تأمین باشد. بسیاری از محلات قدیمی که از بافت‌ها و فضاهای سرزنده برخوردار بوده‌اند، محصول دوره طولانی بوده که تکامل‌یافته و امروزه در جهت نگهداری آن‌ها برنامه‌ریزی می‌شود.

پویایی و سازگاری: محله‌ها مکان تلاقی تعاملات و عوامل اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و زیست‌محیطی هستند. مثال‌هایی از تداوم را می‌توان در این موارد دید عبارت‌اند از تداوم زندگی ساکنین محلات از گذشته تا حال، تغییر و تداوم در انواع و الگوی فعالیت‌ها، پویایی مکان محله‌ها نسبت به‌کل مرکز شهر.
تغییرات در هر یک از شرایط، عوامل و ویژگی‌های فوق به‌عنوان فشارهای اجتماعی و اقتصادی می‌توانند به‌تدریج موجبات تحول و دگرگونی کالبدی محله را فراهم کنند. در پاسخ‌گویی به نیازهای جدید که حاصل تغییرات اجتناب‌پذیر محله‌های شهری هستند، راهبردها، سیاست‌ها و برنامه های مختلفی تجربه می‌شوند. نقاط قوت و ضعف هر یک از چنین برنامه‌هایی می‌توانند میزان کار آیی برنامه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

تنوع: خصلت‌هایی ساکنین محلات و فعالیت‌های آن‌ها به‌عنوان دو عامل مهم و تعیین‌کننده در کیفیت زندگی محسوب می‌شوند. هر دو خصلت مذکور به‌تبع شرایط مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و زیست‌محیطی در جوامع مختلف، شهرهای مختلف و محله‌های مختلف، از تنوع لازم برخوردار هستند. اصل تنوع را می‌توان در قالب اصول و معیارهای کار آیی، سرزندگی و پایداری محله‌ها در نظر گرفت. با رعایت این اصل، شرایط کالبدی و فضاهای محله به‌گونه‌ای خواهند بود که قرار گرفتن در راستای نیازهای جدید، از جامعیت برخوردار بوده و نیازهای متنوع را پاسخ‌گو باشد.

دسترسی: حرکت در محله می‌تواند در قالب اهداف متنوع خود ابعاد مختلفی را در برگیرد. عمده‌ترین تفاوت حرکت و دسترسی در مقیاس محله در مقایسه با واحدهای بزرگ‌تر از آن (نظیر شهر، منطقه و کشور) ارتباط محسوس و مستقیم آن بازندگی و خانواده‌هاست. دسترسی در محله تنها برای رفت‌وآمد نیست، بلکه می‌توان از آن فضایی با عملکردهای متنوع زا نیز انتظار داشت. دسترسی‌ها می‌توانند فضایی برای لذت بردن از فرآیند حرکت باشند.
در برنامه‌ریزی، طراحی و احداث شبکه‌های ارتباطی و معابر در مقیاس محله که عملکردی فراتر از فضای تردد داشته باشند، اصول و معیارهایی را می‌توان انتظار داشت که عبارت‌اند از راحتی دسترسی، امنیت، فضای اجتماعی، توجه به محیط‌زیست، جنبه‌های اقتصادی و تعادل.

تراکم و ظرفیت قابل‌تحمل محله: ازجمله موضوعاتی که در ارتباط مستقیم با تراکم بوده و اثرات مستقیم بر کیفیت زندگی در مقیاس محله دارد، موضوع ظرفیت قابل‌تحمل است. تجزیه‌وتحلیل ظرفیت شهری به‌گونه‌ای که در جهت بهبود کیفیت زندگی مردم باشد، نیازمند تجربه و تحلیل ظرفیت محله‌های شهری است و به‌عنوان یک اصل در برنامه‌ریزی محلی تلقی می‌شود. نتیجه‌ی چنین تجزیه‌وتحلیلی می‌تواند راهنمای تصمیم‌گیری در راستای توسعه پایدار و برای زندگی سالم و باکیفیت باشد. مطالعات ظرفیت قابل‌تحمل محله، به‌عنوان بخش مهمی از فرآیند احداث و نیز برنامه‌ی نوسازی محله‌ها و در راستای توسعه پایدار محسوب می‌شود. ظرفیت قابل‌تحمل محله دربرگیرنده ی شناخت و ارزیابی موارد بسیاری است که از آن جمله می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:


•    توان محله در ارائه خدمات اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی
•    ویژگی‌های مخاطبان خدمات و دستگاه‌های تأمین‌کننده‌ی خدمات
•    درجه‌بندی و اولویت‌بندی اهمیت خدمات
•    میزان پاسخ‌گویی و کفایت خدمات
•    قابلیت جایگزینی خدمات(عزیزی 1385 ص 38-40)


بررسی ها نشان از آن دارد که علی رغم محدودیت هایی که در سطح امکانات و منابع ممکن است در محله ها وجود داشته باشد، می توان شاخص های دقیقی از پایداری را در مورد محلات بررسی کرد. این شاخص ها در چهار دسته زیست محیطی، فرهنگی اجتماعی، اقتصادی و کالبدی دسته بندی می شوند. در مقابل، دلایل ناپایداری محلات عبارت‌اند از: میزان بالای جرائم، عدم دستیابی به اهداف آموزشی، فقر بهداشتی، مشکلات مربوط به مسکن و محیطی محلی آن و چشم‌انداز اقتصادی ضعیف آن. همچنین برای دستیابی به محله‌های پایدار، این مهارت‌های کلی نیز می‌بایست وجود داشته باشند: تفکر استراتژیک، برنامه طراحی و اجرایی، مدیریت پروژه، مدیریت مالی، رهبری در پروژه، کار گروهی و مشارکتی، مدیریت افراد ذی‌نفع، آنالیز و تحلیل و سیاست‌گذاری و ارتباطات. همچنین متخصصان مرتبط با حرفه‌های مسکن، برنامه‌ریزی، سلامتی و محیط‌زیست، عمران شهری، معماری و طراحی شهری و مشاوران اجتماعی و اقتصادی می‌بایست مشترکا با یکدیگر همکاری نمایند.(ملکی، 1390، ص 118)


درمجموع به یکی از کامل‌ترین تعاریف محله پایدار بسنده می‌کنیم:" اصطلاح محله پایدار مبین یک محله باقابلیت پیاده‌روی است که در آن ترکیبی از مردم می‌توانند کیفیت زندگی خود را به حداکثر رسانده، از تعامل اجتماعی و خودکفایی بخش در تسهیلات پایه (مانند خانه، مشاغل، فروشگاه‌های مواد غذایی، مدارس) منابع (همچون انرژی، آب، مصالح ساختمانی و زائدات) و تصمیم سازی (مانند طراحی و مدیریت) و اثرات منفی حداقل به‌صورت زیست‌محیطی یا اجتماعی برخوردار شده و ازاین‌رو هم ساکنان محلی و هم در مقیاس کلان، اجتماعی را منتفع نمایند." (مضطرزاده 1387 ص 115)

منابع


1.    نادری بوانلو، محمد و پرتوی، پروین(1389)؛ "تدوین الگوی محله محوری در مدیریت شهری، با توجه به ویژگی های شهر مشهد"، نامه معماری و شهرسازی، شماره پنجم، صص 64 تا 69.
2.    برک پور، ناصر و اسدی، ایرج (1388)؛ "مدیریت و حکمروایی شهری" ، تهران ، دانشگاه هنر
3.    فروزش، بهرنگ (1389) "محله به عنوان سلول مولد شهر"، اولین همایش ملی توسعه شهری پایدار در ایران
4.    عزیزی، محمدمهدی (1385) "محله مسکونی پایدار:مطالعه موردی نارمک" ، نشریه هنرهای زیبا، شماره 27
5.    رفیعیان، مجتبی و تاجدار، وحید (1387) "سنجش وضعیت سلامت با رویکرد منطقه ای در مجموعه شهری مشهد" جغرافیا و توسعه ناحیه ای
6.    حاجی پور، خلیل (1385) "برنامه ریزی محله-مبنا رهیافتی کارامد در ایجاد مدیریت شهری پایدار" هنرهای زیبا، 26، صص 37 تا 46
7.    کارکنان نصر آبادی، محمد (1389) "از محله گرایی تا جهانی شدن" ، مجله شهرداریها، سال نهم
8.    ملکی، لادن و حبیبی، میترا (1390) " ارزیابی کیفیت محیط در محله های شهری نمونه موردی محله چیذر" ، نامه معماری و شهرسازی
9.    مضطرزاده، حامد؛ "دستیابی به اصول عابرمداری در طراحی یک مرکز محله شهری در بستر توسعه پایدار،مطالعه موردی محله باغ صفا" پایان نامه کارشناسی ارشد طراحی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات، تهران، 1387.

10.    Leys, Colin (2001) Market-driven politics: Neoliberal Democracy and public Interest, London

 

 

جواد نوروزی، عضو فرهیخته محله طلاب                     
با همکاری سکینه تیموری دبیر شورای اجتماعی محلات ناحیه یک منطقه 4

نویسنده: جواد نوروزی،عضو فرهیخته محله طلاب، سکینه تیموری دبیر شورای اجتماعی
نوع: